İstanbul 10/15
II.Dünya savaşından sonra ABD’nin dünya jandarmalığıyla birlikte emperyalist iştahı da artmıştı. Soğuk savaş döneminde nispeten yavaş ve yumuşak adımları, S.S.C.B.’nin dağılması ve kapitalist siyasetçilerinin açgözlü idaresinde hızla ilerlemişti.
21. yüzyıldan itibaren Amerikalı politikacıların çoğu zaman küstah zalimlikleriyle bu günlere gelindi. En son sudan bahanelerle Epic Furry (Destansı Öfke) ve Midnight Hammer (Gece Yarısı Çekici) isimli operasyonlarıyla ve İsrail’in her zamanki birlikteliğiyle İran’a saldırdı. Ne var ki istediği ve aradığı desteği dünyadan bir türlü bulamadı.
III. Dünya Savaşı ve/veya atom bombalı saldırılara doğru gidip gelen güç gösterileri, tehditleri umarız en kısa zamanda adil ve sağduyulu çözümlere ulaşır.
***
3 Temmuz 1988 günü İran Havayollarının 655 sefer sayılı Airbus A-300 tipi yolcu uçağı Bandar Abbas (hem askeri hem de sivil uçaklar tarafından kullanılan havaalanı), Dubai seferi için kalkıştan bir süre sonra füzelerle düşürülmüştü.
Sekiz yıldır devam etmekte olan İran-Irak savaşı sürerken ABD donanması, sözüm ona petrol tanker trafiğini korumak için Basra Körfezinde pek çok savaş gemisi bulunduruyordu.
ABD Genelkurmay Başkanlığı 8.9.1987’de yayınladığı bir notamla (Havacılara Kesin Uyarı Bildirimi) Basra Körfezinde uçan tüm sivil uçakların 121.50 Mhz (Uluslararası Havacılık Acil Durum Frekansı) dinlemede olması, gerektiğinde ABD savaş gemilerine kendilerini tanıtma ve niyetlerini bildirme konusunda hazırlıklı olmalarını bildirmişti! İran yetkilileri ise ABD ordusunun böyle bir yetkisinin olmadığını kesin dille belirtmişti.
Solda düşürülen Airbus A-300 uçağı sağda düşüren USS Vincennes kruvazörü
Olayın bir gün öncesinde İran Hava Kuvvetlerine ait bir F-14 savaş uçağı, çok modern elektronik ve güdümlü füze donanımlı Vincennes savaş gemisince yanlış tanımlanmıştı. Ertesi günü İran Air 655 sefer numaralı yolcu uçağı hatalı olarak(!) F-14 savaş uçağı kabul edilmişti.
Genellikle Basra körfezi ve civarındaki sivil trafiklerin uçuş programları ABD gemilerine ilgili trafik merkezlerince iletilmekteydi.
İran Air’in uçağı tarifesinden yaklaşık 27 dakika geç kalkmış ve A-59 havayolunda seyir irtifası olan 4300m≈ 14.000’ e 300Kts ile tırmanmaktaydı. İran yolcu uçağı kendisine verilen transponder (radarların uçakların uçuş bilgilerini takip ettikleri bir düzenek) kodunu doğru bağlamış, ilgili hava trafik kontrol üniteleriyle İngilizce telsiz teması da kurmuştu.
Bir gün öncesinden yanlış tanımlanan F-14 radar bilgisini yolcu uçağına yükleyen kruvazörün elektronik sistemleri, onu hemen düşman olarak kabul etmişlerdi. Saldırının öncesinde ABD kruvazöründen havalanan bir helikopter İran karasularına girince İran sürat devriye botlarından ateş açıldığını bildirmişti. Bunun üzerine ABD kruvazörü de İran karasularına girmişti. A-59 havayolunun izdüşümünde bulunan kruvazör düşman olarak değerlendirdiği yolcu uçağına (Olaydan sonraki mürettebat ifadelerine göre, sözüm ona 4’ü askeri 7’si sivil frekanslardan çağrı yaptıklarını ama cevap alamadıklarını ve düşman saldırısı olarak kabullendiklerini belirtmişlerdi!?) iki füzeyi uçak 8 mil uzaktayken ateşleyerek düşürmüştü.
Uçak patlayarak üç büyük parçaya bölünmüştü. Enkazın büyük bir bölümü halen denizden çıkartılmamıştır. Uçaktaki 65’i çocuk olan 274 yolcu ile 16 adet ekip üyesinden (toplam 290 kişi) kurtulan olmamıştı.
Genelkurmay Başkanı Amiral William J. Crowe, Vincennes gemisinin kendini korumak için hareket ettiğini belirterek, "Komutan, gemisini ve mürettebatını korumak için çok ağır bir yükümlülüğe sahipti" ve "Bir ülke belirli bölgelerde muharebe operasyonları yürütürken, o sırada bölgeye ticari bir yolcu uçağı gönderiyorsa, elbette bu bir kazaya davetiye çıkarmaktır" demişti…
Başlangıçta ABD yetkilileri füzeler atıldığında kruvazörün İran’ın karasuları dışında olduğunu iddia etmişlerdi. Ancak 1992’de kamuoyu tepkileriyle ABD Genelkurmay Başkanı zorunlu olarak geminin 2 mil ≈ 3.7km karasularına girdiğini açıklayıncaya kadar hep masumiyetlerini savunmuşlardı!
Ayrıca kazayla ilgili ICAO (Uluslararası Sivil Havacılık Organizasyonu) raporunda ve New York Times gazetesinin açıklamalarına göre Basra Körfezindeki ABD savaş gemilerinde sivil hava trafik radyo frekanslarını izleyip temas kurabilecekleri hiçbir ekipmanlarının olmadığı da iddia edilmişti.
Yine kruvazördeki radar operatörlerinin sivil uçağın transponder yayınını tanımlayamadıkları çok sonraları açığa çıkmıştı. En başta gemi komutanı olmak üzere tüm mürettebatın Amerika’nın gücünü gösterme hevesiyle yanıp tutuştukları, bu yüzden de kahramanlık için her şeyi göze alabilecekleri, sonradan “Proceeding” dergisindeki mülakatlarında yer almıştı.
USS Vincennes’in sonraki düzeltilmiş raporuna göre olayın krokisi
Sonuç olarak, Savunma Bakanlığı "USS Vincennes'in İran'a ait bir ticari yolcu uçağını kasten düşürmediği" sonucuna varmıştı. 1988’de ABD yönetimi (başkan Ronald Reagan ve yardımcısı George W. Bush) insan kayıplarından ötürü sadece üzüntülerini yayınlamışlar ama asla özür dilememişlerdi!
Üstelik bazı generaller ve politikacılar hemen İran’ın bu trajedide büyük sorumluluğu olduğu iddiasında bulunmuşlardı. İran'ın, "Sivil uçaklarından birinin çatışma bölgesine yakın, nispeten düşük irtifada uçmasına izin vererek trajedinin sorumluluğunu paylaşması gerektiğini" belirtmişlerdi.
Kruvazör, saldırıdan sonra ABD’ye geri dönmüş ve tüm mürettebat halk tarafından kahraman olarak karşılanmışlardı. Daha sonra saldırıda rol alan yüksek rütbeli subaylara üstün hizmet madalyası verilmişti. Ancak ödül gerekçesinde yolcu uçağının düşürülmesinden bahsedilmemişti.
Newsweek ve Yale Journal of International Law (Yale Uluslararası Hukuk) dergilerinde konunun uzmanları kruvazörün kaptanını, Genelkurmay ve Hükümeti suçlayarak hepsinin bu trajediden sorumlu olduklarını açıklamışlardı.
Dönemin İran Dışişleri Bakanı Ali Ekber Velayeti, sivil uçağın düşürülmesini “Dikkatsiz ve beceriksiz bir deniz kuvvetinin neden olduğu sivil havacılık tarihindeki en insanlık dışı saldırı” olduğunu BM dahil her platformda söylemişti.
Olayın ardından 1989’da Uluslararası Adalet Divanında ABD aleyhine açılan dava ancak 1996’da sonuçlanabilmişti. Bunda, süregelen Irak-İran savaşında İran’ın fazla zorlanmaması gibi politik çıkar güden ABD hükümetinin kararı etkili olmuştu.
Taraflar kendi aralarında anlaşarak ABD, İran’a 131.8 milyon USD (enflasyon etkisi giderilmiş 2025 karşılığı 270.440 milyon USD) ve iki adet Airbus A-300-600 tipi yolcu uçağı vermeyi kabul etmişti. Ama antlaşmanın bir parçası olan “uçağın düşürülmesinden ABD’nin sorumlu olduğunu” asla kabul etmemişti.
Aradan geçen yıllarda, İran Hava Yolları'nın 655 sefer sayılı uçağının ve 290 kurbanın anısı İran'da acı bir hatıra olarak kalmaya devam etmişti. Başkan Donald Trump, 2020 yılında İran'da 1979'da rehin alınan her Amerikalı için 52 hedefi vurmakla tehdit ettiğinde, İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani şu yanıtı vermişti: "52 sayısını hatırlayanlar, 290 sayısını da hatırlamalıdır.”
***
Yukarıda bahsettiğimiz trajediyi andıran ABD askerlerinin sorumsuz, bilgisiz ve oldukça şüpheli davranışlarından 1Ekim 1992’de T.C.B. Muavenet muhribi de nasibini almıştı. Ege Denizindeki bir tatbikatta USS Saratoga uçak gemisinden atılan füzelerle muhribimiz ağır yaralanmıştı. Sonuçta 5 ölü 18 yaralı veren Deniz Kuvvetleri için dönemin Hükümeti ve Genelkurmay yetkilileri adeta başlarını kuma gömerek, ABD’nin cılız bir özrünü ve sus payı paralar ile eski bir gemiyi kabul etmişlerdi…
ABD ordusunun bu tür aymazlıkları dünyanın pek çok köşesinde devam etmekte ve en fazla tipik Anglosakson özürü “I’m sorry” ile geçiştirmeye devam etmektedir. ABD askerlerinin tüm dünyada istenmeyenler ve lanetliler listesinin en tepesine geçmesinde hükümetlerinin kapitalist, emperyalist ve militarist politikalarının çok büyük rolü vardır. Elbette politikacıları kendi çıkarları doğrultusunda manipüle eden başta silah alanında faaliyet gösteren ABD şirketlerin çabaları da azımsanmamalıdır.
Başvurulan Kaynaklar
* Tanker War: America's First Conflict with Iran, 1987–88 (Lee Allen Zatarain- Casemate Publishers. 2010)
* Ali Ekber Velayati, (15 July 1988). Provision verbatim record of 2818th meeting (PDF) (Speech). UN Security Council. New York.
*USS Vincennes Incident, Aeronautics and Astronautics (MIT Spring 2013 [PDF])
*www.aeroxplorer.com
*www.cfr.org
*www.bbc.org
*www.wikipedia.org
*www.thisdayinaviation.com
*The Washington Post Gazetesi
*The New York Times Gazetesi
*Newsweek Dergisi
Sayfa başına git